ווען די נשמה ווערט שווארץ פארטונקעלט פון אינעווייניג — די דראמא פון דעפרעסיע
עס קומט פאר ביי יעדן מענטש. אמאל א טאג ווי דער עולם קוקט אויס אביסל טונקלער. דער גלעזל קאווע איז נישט געלונגען און ווי אויך העלפט נישט די קאווע זיך בארואיגן אויפן מינוט. א שווערער קאנווערסעישאן קען אמאל פארטינקלען די גיסטע און דעם מוח. א דחיה, א פארפלאנטעטער טאג, א גערויש פון אן אינערליכער אומעט... ס׳איז נישט קיין געשמאקע געפיל, אבער ס'איז נאר א שלעכטע גיסטע.
די שלעכטע גיסטע איז ווי א וואלקן — שווארץ, אפשר אפי' מיט רעגן, אבער עס איז שוועבענדיג אין די הימלען. זי קען זיך אראפלאזן אויף דיר, ווי אויך באדעקט עס די זון, די ליכטיגקייט, אבער איר ווייסט אין זיך: ס'גייט אריבערגיין. א קינד וועט לאכן, א פריינט וועט שרייבן, און ביז א קורצער צייט וועט אייך דער זון בלינדלען ווידער. דאס איז א שלעכטע גיסטע: זי גייט אוועק מיט דער צייט, זי לויפט נישט טיפער ווי די הויט.
אבער דעפרעסיע? דעפרעסיע איז נישט קיין וואלקן. ס׳איז א קעלער (איטס הער טו סטעי). א קעלט. א באהאלטענער ארט אינעווייניג וואו ליכט קען נישט אריינקומען, אפילו ווען די וועלט שיינט.
מען קען זיך נישט איינרעדן: "איך וועל זיין בעסער", ווייל די קול אין דיר זאגט: "דו וועסט נישט."
מען וויל אפשר נישט שרייען אדער וויינען — נישט ווייל ס'טוט נישט וויי, נאר ווייל ס'איז נישטא קיין כח צו וויינען. די וועלט ווערט ליידיג, דער פנים ווערט פּאסטעל-פארבן, א כלי וואס טוהט גארנישט און פון טון-נישט-גארנישט גייט מען אריין נאך טיפער אין קעלער ווי טינקעלקייט איז די איינציגסטע זאך וואס פארנעמט דארט דאס פלאץ.
ס'איז נישט נאר נישט-האבנדיג פרייד — ס'איז נישט-האבנדיג דעם רצון, די ווילן, זיך צו פרייען. פרוביר צו דערפרייען איינער וואס איז אין זיין דעפרעסיע קעלער. ער וועט דיר דעם קאפ אראפנעמען פאר'ן וועלן איהם דערפרייען און ארויסציען פון זיין דעפרעסיע קעלער.
נישט-האבנדיג קיין שום אינטערעס אין עסן. נישט-האבנדיג כוחות צו לעבן און זיך דערפרישן.
און דער מערסט שרעקעדיגע חלק איז: מען הייבט נישט אויף די אויגן ווייל מען קען נישט — נאר ווייל מען וויל נישט, און מען זעהט נישט קיין סיבה פארוואס.
און דא איז דער שארפער חילוק צווישן זיין אין א שלעכטע גיסטע מחמת איזה סיבה און דעפרעסיע:
- א שלעכטע גיסטע קען מען צונעמען ווי א רויז פון שטאם — איין ווינקל שלאגט, און איז פארוועלקט, נעם דאס אוועק און זי בליטשקעט ווידער.
- דעפרעסיע איז ווי א פארבלענדטע פאר'הרג'טער גארטן. מען קען נישט זען וואו די שורשים זענען, און אפילו ווען עס רעגנט, בליען נישט די בלומען.
א שלעכטע גיסטע קען אפט זיין פונקט וואס ס'הייסט: „איך בין אפגעמוטשעט היינט.“
אבער דעפרעסיע איז: „איך בין פארפלאגט אין זיך — נישט נעכטן, נישט היינט, און איך ווייס נישט ווען איך וועל קענען ארויסגיין, אדער אויב איך וועל נאך אמאל צוריק זעהן די זון שיינען“.
און דא ליגט די ווארימקייט פון פארשטענדעניש:
דעם מענטש מיט דעפרעסיע טאר מען נישט זאגן "קום ארויס!" נאר “איך בין דא, איך קען אריינקומען?”
ווייל איינער אין קעלער דארף נישט א שמועס — ער דארף א לייטער. אדער אפילו בלויז א שטילע האנט אויף דער אקסל, מיט א בליצ-ליכט פון תקווה.
רמב"ם – הלכות דעות, פרק ב' הלכה א':
"יש דעות שהן חולי הנפש, כמו שיש חולי הגוף. כגון מי שהוא מתאווה תמיד ואינו יכול ליבצר מתאותו עד שתהיה נפשו בלחץ מאוד... או מי שהוא עצבני תמיד ואינו שמח לעולם... הרי אלו חולי הנפש, וצריך לרפאותן אלא ברפואות הנפש..."
עס זענען דא מענטשן וועלכע האבן חולי הנפש — נשמה'דיגע קרענק — פונקט ווי אנדערע ליידן פון קרענק אין גוף. למשל, איינער וואס איז שטענדיג צוטרייסלט, איבערגעטריבן אין תאוות, אדער פארפאלן אין עצבות (צער, טונקלקייט), אז זיין נשמה איז אין א געוואלדיגע דרוק.
דער רמב"ם זאגט קלאר: דאס איז נישט פשוט א מדה רעה — דאס איז א חולי, א קרענק. און ווי יעדע קרענק, דארף מען עס היילן — מיט רפואות הנפש, נישט א מוסר שמועס, נאר וויסן אז מ'האנדלט מיט א מציאות'דיגער מחלה.
און אזוי ווי מען דארף זיך נישט שעמען צו באהאנדלען א בויך ווייטאג אדער א קאפ ווייטאג, דארף מען זיכער נישט שעמען זיך צו באהאנדלען א ווייטאג אין נשמה.
פון וואס קומט דעפרעסיע?
דער ענטפער איז נישט פשוט, ווייל דעפרעסיע איז געווענליך אן איינ-איינציגער זאך וואס נאגט דעם מענטש — ס׳איז א צוזאמענשטעל פון עטליכע גורמים אויף איינמאל, וואס כאפן אינעם מענטש'נס גוף, מוח און נשמה כאחד.
לאמיר דורכגיין די הויפט שיטות ווי מען פארשטייט די מקורות פון דעפרעסיע — גייסטיש, גופ'דיג, לעבן-באזירט, און אפילו נשמה'דיג:
1. פיזישע גורמים (ביאלאגיש)
דעפרעסיע קען קומען פון אומבאלאנסירטע כעמישע סובסטאנצן אין מוח — ווי סיראטאנין (serotonin), דאפאמין (dopamine), און נארעפינעפרין (norepinephrine).
ווען דער מוח פראדוצירט נישט גענוג פון זיי, אדער די רעצעפטארן Receptors ארבעטן נישט גוט, קען דער מענטש ווערן אנגעלייגט אין א מצב פון אינערליכע טונקלקייט, אפילו אן קיין שום סיבה.
2. פסיכאלאגישע גורמים (פערזענליכע טראומאס אדער טיפע מחשבות)
אויב מען האלט אין זיך געדאנקען ווי "איך בין נישט גענוג גוט", "קיינער האט מיך נישט ליב", אדער "קיינער קען נישט פארשטיין ווי טיף איך פאל" — קען זיך דעפרעסיע נעמען וואקסן אינעווייניג, ליידער.
3. לעבנס־צושטאנדן (סביבות)
אפילו א צובראכענע מאפע אויפ'ן לעבן אויסקוק: „איך האב געטראכט איך וועל זיין דארט, און איך בין פארבליבן דא“ — די מחשבה פון דורכפאלן קען זיך אריינטון אין א שרעקליכער ווייטאג.
אצינד: וואס טוט מען?
דעפרעסיע קען זיין צוליב איינס פון די אויבנדערמאנטע — אדער א צוזאמען פונקט פון אלע צוזאמען.
און דערפאר דארף מען באטראכטן דאס מיט רחמנות, נישט מיט שכנוע, און אויפזוכן הילף אין דריי וועלטן:
- רפואות הגוף – דאקטוירים און אויב דארף, מעדיצינישע הילף.
- רפואות הנפש – טעראפי, שמועסן, פראצעסירן טראמאס, ארויסגעבן וואס ליגט אינעווייניג.
- מעדעצינען (פילן) ווערן מענדעטארי ווען די פאלגענדע זאכן פאסירן אין די דעפרעסיע סטעידזשעס.
1. ווען אנדערע וועגן העלפן נישט:
- מען איז שוין געווען אין טעראפי א שטיק צייט (6-12 וואכן און מער), מען רעדט שוין אפן, מען ארבעט אויף זיך — און נאכאלץ בלייבט מען אינעם זעלבן טונקעלן פלאץ ווי ווען מען האט אנגעהויבן גיין צו טעראפי.
- שמועסן אין חיזוק איז געוואלדיג, אבער די אינערליכע צעשטערונג בלייבט און רירט זיך נישט אוועק פון זיין פלאץ, ווי דאס קעפל זאגט "אנדערע וועגן העלפן שוין נישט".
2. ווען די סימפטאמען ווערן ערגער:
- נישט-שלאפן, נישט עסן (אדער זיך איבער-עסן).
- נישט קענען פונקציאנירן ביי טאג-טעגליכע זאכן: ארבעט, פאמיליע, אפילו וואשן דעם פנים איז אויך אן עסק.
- שטענדיגע טרערן (פון ווייטאג) אדער גארנישט קיין געפיל (נאם).
- געדאנקען פון טויט, נישט קיין חשק צו לעבן, אפילו ווען מען ווייסט אז ס'איז נישט "מ'וועט טאן עפעס", ער האלט נאך אפי' נישט ביים קאמיטן סועסייד נאר דער געפיל איז תדיר און א שווערע געפיל.
3. ווען ס'איז דעפרעסיע מיט פיזישע סימנים:
- למשל: קערפער-שוואכקייט, לעבט אין פיין און איז א נעבעכקייט, קיינמאל נישט אויסגערוהט און פיהלט רעדי פארן טאג וואס קומט. ביי דעם ווייזן שטודיעס אז כעמישע אומבאלאנסן קענען שפילן א ראלע, און עס איז זיכער אז ביי אזא פאל וועט מעדעצין העלפן.
4. ווען עס איז קלארע ביאלאגישע הינטערגרונט:
- משפחה־היסטאריע פון דעפרעסיע, בייפאולער, אדער אטענסיאנעלע קרענק.
- פארפלייצטע הארמאנעלע ענדערונגען ווי נאך געבורט, (מנין הפסקה נאך וואס א פרוי באקומט איר ווסת און דארף ציילן די שבעה נקיים), מיידלעך אין טינעידזש יארן ווען זיי הייבן אן צו אריינקריכן אין עדאלטהוד.
- דאקטוירים זעהען קלארע סימנים אז דער מוח קען זיך נישט שטיצן אינגאנצן נאר מיט "אויס-רעדן".
די סיגיא פון מעדעצינען פאר די זאכן זענען קאמפליצירט און שווער צו פערסקרייבן און מען דארף האבן דעם ריכטיגן דאקטאר וואס זאל אפשאצן וועלכע מעדיצין יא אדער נישט צו פערסקרייבן, און פארוואס און ווען.
זייט וויסן אז נעמען מעדעצינען איז נישט קיין שוואכקייט, עס איז גאר די פארקערטע - עס איז א שטארקייט! זיך נישט וועלן און לאזן העלפן און ארבעטן מיט זיך, פאר זיך, און אויף זיך, איז אייביג א שווערער אפציע ווי צו עס לאזן לויפן און גארנישט טוהן. אויסער וואס דער מענטש ווייקט זיך אין גאר גאר טיפע ווייטאג ווערט עס ערגער און ערגער אויב נישט געהאנדעלט מיט קער.
עס איז היינט שוין נישט אזוי טאבו ווי עס פלעגט זיין. ווי גייט דער שפריך ווארט פון דר. זאלענקא ז"ל? 80 פראצענט פון ב"פ וומ"ס מאנסי נעמען טאבלעטן. פרעג איך צוריק "און די איבעריגע צוואנציג"? ענטפערט ער גלייך אן קיין צעגערן, פון זיי טאקע ליידט מען טאקע.
כמעט א יעדע איינציגע שורה דא קען ווערן אנדערליינד מיט א לינק אבער איך האב נישט געהאט קיין צייט צו אפירזוכן יעדע איינע עקסטער, אבער גלייבט מיר א יעדעס ווארט דא איז יש מקור מוסמך.