אז מען האט אמונה אז ער עגזעסטירט, פאלאוט שוין פאר רוב מענטשן אז מען פראבירט כאטש אים צו דינען. וואס דאס וויל ער דאך. דיין חילוק פון גלייבן "אז", און "אין" פארשטיי איך נישט.
לפי הבנתי וואס -מי אני- זאגט א דיפערענץ צווישען גלייבען אז עס איז דא א גאט אדער גלייבען אין גאט ,מיינט ער פשוט דער חילוק פון אמונת מציאות ה׳ און השגחת ה׳ בעולמו, דער רמב״ן מיינט דאך דאס ווען ער
דאס איז מאַרטין בּוּבּער׳ס חילוק אין וויאזוי צו פארשטיין די מושג פון אמונה. דאס איז אז ״אמונה שֶׁ…/אמונה אז״ איז א פּראַפּאַזישאנעל בּעליעף אין עפעס א פאקט/קלעים אז עס איז אזוי-און-אזוי. משא״כ ״אמונה בְּ…/אמונה אין״ איז מער נענטער צו וואס אונז פארשטייען אלס ביטחון; ווי ווען מ׳זאגט פאר איינעם ״איי בּעליעוו אין יוּ.״ ער ברענגט ארויס אז די אריגינעלע אמונה וואס די תורה סטרעסט און וויל איז די צווייטע סארט.
די טעאדיסי איז אז די דיִפאָלט פון א וועלט פון חומר, וואס איז ביי דעפינישאן מקושר מיט הוה והפסד, איז אז קינדער שטארבן ל״ע אא״וו מהרעות. ג-ט ״טוהט״ נישט גארנישט דערצו (ואפילו וואו מ׳נעמט אָן א מושג פון ״ג-ט״ אלס א סארט בּיאינג מיט עידזשענסי וממילא די מעגליכקייט פאר אובערנאטורליכע נסים), ווייל אזוי איז ביי דיפאָלט עפ״י חוקי הטבע. לויט די טעאדיסי ווערט די שאלה פשוט דערנאך, אז פארוואס מישט זיך נישט ג-ט אריין ״מער״, אין אַן אקטיווע וועג, אויף צו (כסדר) ״טוויִקן״ די חוקי הטבע צו מסלק זיין רעות און ראטעווען ״מער״ מענטשן אא״וו. אבער צו די טענה פארשטייט מען אז ס׳ווערט איינס פון דעגרי: ער קען דאך זיכער נישט מסלק זיין אלע אויף אמאל, ווייל דאס איז דאך לאגיש נמנע זייענדיג אז דעמאלטס ווערט עס א וועלט פון חומר בלי הפסד ורעות. די שאלה איז ווי ווייט קען ער יא מסלק זיין? אויף דעם האב איך צוגעברענגט אויף קאווע שטיבל אז דר. וויליאם לעין קרעיג (און אנדערע) טענה׳ט אז דער טעאיסט קען דערויף ענטפערן (בתוך די טעאדיסי) אז מאן יימר אז ג-ט טוהט נישט אקטיוו מסלק זיין כסדר (מער-ווייניגער) וויפיל ער קען (אויף וואס מענטשן קענען זיך נישט אַן עצה געבן וכו׳), ביז אט די לאגישע נמנע? ווייל לו יצוייר אז ער זאל קענען און האבן געהאט מסלק געווען אלע רעות און נאר איבערגעלאזט סתם אומבאקוועמליכקייט, וואלט מען דאך אויף דעם געהאט די קשיא און פראבלעם פון שלעכטס, נישט (קענענדיג זיין) וויסענדיג אז עס איז שייך נאך ערגער. (אט דאס איז א חלק פון דאס וואס ליגט אונטער לייבניץ׳ס טעאדיסי אז דאס איז די בעסטע פון אלע מעגליכע וועלטן פון חומר.)
איה״נ. דאס איז מדרכם של חז״ל וואו זיי ברענגן אראפ מערערע קולות אין איין נושא, וואס דאס וואס זיי זאגן בעירובין יג: אז נוח לו לאדם שלא נברא, גייט טאקע לכאורה מער אין איינקלאנג מיט די צוגאנג פון אל-ראזי און אנדערע פילאזאפן. (וידוע וואס בנימין זאב בכר און אנדערע האבן ארויסגעברענגט אז דער אבן עזרא והרמב״ם וראשוני ספרד זענען נישט געווען געבינדן צו אגדות חז״ל.) ענליך זעהט מען בסנהדרין לח: ובב״ר ח ה.
חדא מתרצת בחברתה.
און?
וואס ער קען טון מען? מאכן מער רעגענען אין פלעצער ווי מען גייט אויס פאר דארשט, נישט באשאפן קענסער אין די פירסט פלעיס? פאליאו, נאמאניע, ער קען דאס נישט אוועקנעמען? וואספארא טענה איז דאס אז אפשר נעמט ער שוין אוועק אסאך אנדערע זאכן? איז פארוואס סטאפט ער?
אפילו אויב סאיז אומבאקוועם, וואס איז שלעכט מיט בכלל נישט עקזיסטירן?
די געדאנק איז אז אפילו טאמער וואלט געווען (מער) מוכרח די ״אז״, ״פארדינט״ ג-ט בעצם נאך אלס גארנישט דערפון (אין טערמינען פון ״אין״) מער ווי ווען ס׳איז נאר אזוי ווי ס׳איז אין אונזער וועלט. איז טא פארוואס זאל דאס זיין מער ווי ס׳איז יעצט? אין אנדערע ווערטער, די קשיא וואס מ׳האט געפרעגט פון באהאלטענקייט פארלירט איר בייס, וויבאלד עס קומט דאך אויס אז ער האט (מער-ווייניגער) די זעלבע צאל מאמינים ״בְּ… אין״ אים ווי ווען עס איז מער.
די פראבלעם איז אז מסלק זיין אלע רעות, בשעת׳ן האלטן אז עס זאל נאך אלס בלייבן א וועלט פון חומר, איז דאך (לויט די טעאדיסי) א לאגישע סתירה מיניה וביה. דאס גייט נישט אריין בגדר יכולת און איז נמנע אויך פון א כל יכול.
דאס מיין איך מיט דעם אז עס ווערט א שאלה פון דעגרי. מיינענדיג, אז על זה אנו דנין: ווי ווייט איז שייך אוועקצונעמען פון די רעות בשעת׳ן האלטן די בּעיסיק הגדרות פון ״חומר/מעטער״, בעפאר עס ווערט שוין א לאגישע סתירה? ווייל ווי מסביר געווען פריער (לגבי פארוואס ער נעמט נישט אוועק אלע רעות), מוז ער לפי די טעאדיסי ערגעץ סטאַפּן. די שאלה ווערט פשוט וואו?
דאס איז א לעגיטים פאזיציע פון אסאך פילאזאפן, וועלכע (אפשר) חז״ל האבן אויך אָנגערירט אויף. אבער דאס איז נישט קיין מוכרח׳דיגע פאזיציע און עס איז ראציאנאל צו האלטן אז די וועלט מחומר על הכלל כולו איז מער טוב ווי רע, וממילא האט זיך עס אים געלוינט צו באשאפן אפילו עס קען נישט זיין בעסער ווי דעם און נאך אלס האבן א וועלט פון חומר.
לגבי די דיון צי מ׳זאל טוהן און זיך אריינלאזן אין עפעס (וואס איז נישט א דבר הכרחי פאר׳ן אגענט) וואס האט אין זיך רע אבער איז על הכלל כולו טוב, זעה איך נישט ווי ס׳איז רעלעווענט צי דער אגענט איז א כל יכול (ביי אנדערע זאכן, ווייל ביי דעם קען ער נישט מאכן בעסער אָן די רע וככל הנ״ל) צי נישט. אויב א מענטש טוהט עפעס פאר זיך (וואס ער דארף נישט) וואס איז על הכלל כולו טוב אפילו ס׳איז דא אין דעם רע, פארוואס נישט ג-ט? ובפרט אז ביי דעם איז נישט שייך אז עס זאל זיין ״כל יכול״ ממש וככל הנ״ל; ביי דעם האט ער נישט ״קיין אנדערע אפציעס״ וויאזוי צו האבן א וועלט מחומר (וואס די טעאדיסי נעמט אָן איז על הכלל כולו טוב און לוינט זיך).
פעלט הסברה, פארוואס איז עס א סתירה?
וואו? קינדער זאלן נישט שטארבן פאר הינגער, האו אבאוט דעט?
יא, גראדע איז זייער מעגליך אפילו אין מיין שכל זיך אויסצומשלען א וועלט פון כל כולו עונג און קיין אומבאקוועמליכקייטן, העק די גן עדן און עתיד לבא דארף דאך צו זיין אויף אזא פארנעם, איז פארוואס נישט גלייך?
נישטא קיין שום ראציאנאלע סיבה זיך נישט צו נעמען דאס לעבן פאר איינער וואס גייט אים נישט גוט אין לעבן, חוץ די אריינגעבאקענע פחד וואס מען האט.
כהאב טאקע געמיינט די אויבדערמאנטע טענה אז ער קען יא באשאפן א כולו טוב אן קיין מעט רע
בדרך אפשר דער לשון נוח לו לאדם שלא נברא משנברא
ניין, ס'איז נישט. חוץ מזה אז ס'איז ענעקדאָטעל (פונקט ווי ווען איך קען און זאל זאגן אז איך קען אסאך וואס האבן פארלוירן די ״אז״ און נישט פארלוירן די ״אין״ דהיינו רעליגיעזע געפירעכץ, און אין מיין ענעקדאָטעל עקספּיריענס זענען זיי טאקע די קלוגערע און צאמגעליינטע וועלכע קענען מער מבחין זיין אין די סארט זאכן, ובתוך די טעזע פון מיין שנירל), זאגט דאס נאר אז ג-ט דארף צו געבן מער באווייזן פאר זיין עקזיסטענץ פאר די מענטשן וואס טאמער וועלן זיי דאס פארלירן, די "אז", וועלן זיי פארלירן זייער קשר מיט אים אא"וו, די "אין". דאס גייט ווייטער אריין אין א שאלה פון נומערן, פון וויפיל זענען אזוי וועלכע האבן טאקע געהאט די "אין" (וואס דאס איז רעליגיעזע געפירעכץ) און דאס פארלוירן מחמת זה? וואלט דאס געווען סיגניפיקענטלי אנדערש ווי ווען ס'איז דא "מער" באווייז? דאס איז נישט זיכער, און ווי געזאגט זעהט מען פון היסטאריע אז אפילו ווען די וועלט האט געהאלטן אז ס'זענען דא מער באווייזן פאר די "אז", האבן זיי דאך נישט געדינט די "אין". און ס'איז אויך מסתבר און יתכן אז מענטשן האבן דעמאלטס אויך פארלוירן די "אז", וואס איז דאך דעמאלטס געווען אויף א שטערקערע פארנעם און די דיִפאָלט, און וועגן דעם פארלוירן די "אין". עכ"פ די טענה אז ווען ס'איז ווען שטערקער די "אז" וואלט סיגניפיקענטלי מער געווען און געבליבן די "אין", איז גארנישט אזוי זיכער.
דער רמב"ם (און אנדערע) טענה'ט אז בתוך די הגדרה און דעפיניציע פון "חומר/matter" ממש, איז דאס אז דאס איז כסדר דינאמיש און טוישט זיך דורך אינטערעקשאנס פון הוה והפסד; עס טוישט זיך פון איין פארעם צום אנדערן. (אזוי ווי די פּאַרטיקעלס וכו' וואס א מענטש איז געמאכט פון, זענען אמאל געווען א חלק פון אנדערע זאכן אינגאנצן וועלכע זענען נפסד געווארן צו דערלאזן די נייע פארעם, און בעפאר דעם זענען זיי געווען אנדערע זאכן אינגאנצן וועלכע זענען נפסד געווארן צו דערלאזן די נייע פארעם, וכן הלאה והלאה ביז צוריק צו די עפּאכע פונעם בּיג בּענג.) וממילא איז האַרדוויירד אין צו די יקום פון חומר די געדאנק פון הפסד ורע, וואס איז ווי א חלק דערפון ממש שא"א להפרידו ממנה.
אויב איז הפסד ורע א חלק ממש פונעם טבע שא"א להפרדו, פון וואו נעמסטו אז ער קען דאס מסלק זיין אינגאנצן? דו ביסט לכאורה מודה אז ס'מוז זיין מיתה מחמת רעב, זייענדיג אז מ'מוז האבן ערנערונג (און טאקע דאס מפסיד זיין כדי צו טוישן לחומרי הגוף) צו כסדר האלטן די הפסד פון די חומר וואס די גוף איז געמאכט פון עט בּעי. סוׂי מאכן אז מ'זאל נישט שטארבן פון הונגער, און בו בעת דאס האלטן א וועלט פון חומר, קען ער נישט. פארוואס זאל ביי קינדער זיין אנדערש? זאגסט, כסדר אפענע נסים מיט'ן טוויִקן די טבע? אין אזא פאל גייט דאס שוין אריין אינעם שאלה צי ס'לוינט זיך בכלל צו באשאפען א וועלט מחומר וחוקיה, זייענדיג אז, לפי די טענה, דארף דאך ג-ט זיך ממילא כסדר וכסדר אריינמישן און דאס אקטיוולי טוויִקן.
גן עדן ועת"ל זענען אבער נישט קיין וועלט פון "חומר/matter" וכנ"ל. (דערפאר האט טאקע דער רמב"ם געהאלטן אז די איינציגסטע זאך וואס וועט זיך טוישן אויף די וועלט לעת"ל איז נאר שיעבוד מלכיות, פשוט ווייל דאס מענטשהייט וועט צוקומען צו התפתחות און פארשריט. נישט מער.)
די שאלה און דיון איז איבער די עוורידזש מענטש וואס איז באשאפען געווארן, וואס אויף דעם איז מען דן; נישט דער פאר׳צרה׳טער ל״ע. דאס איז פונקט אזוי ווי דער טעאיסט קען זיך נישט קיין ראיה ברענגן פון דער עושר ובעל מזל אַוּטלייער וכדומה, וואס לעבט זיך (מער-ווייניגער) א חיים טובים און עס גייט אים (מער-ווייניגער) גאר גוט כסדר, וואס ער וויל זיכער בלייבן לעבן ראציאנאלערהייט און נישט נאר מחמת די אריינגעבאקענע פחד.
גוט וואס די זאגסט סך הכל איז אז די האסט קשיות, נו משה רבינו האט אויך געהאט קשיות
א גוטן מועד, דער עולם ווארט שוין מיט גרויס נייגער צו הערן וואס דיין טאטע האט געענטפערט
די חברה וואס האבן פארלוירן די אמונה אז און טוען נאך די אין, ווי דו רופסט עס טון מצוות, טוען עס מחמת אנדערע סיבות, נישט אים צו דינען, וואס דאס איז דאך די גאנצע מכוון וואס ער וויל.
פיין, אבער בתוך הטבע קען ער למשל אויסשטעלן מתחילה פיל בעסערע קלימאטן, מער עסן, וכדומה, פיל בעסער ווי איצטער. אלעס בדרך הטבע קען ער מאכן אסאך בעסער ווי יעצט.
קודם כל פארוואס קען ער נישט טוויקן כסדר? ער ווערט מיד? ער האט מער נישט קיין כח? אבער ווי געשמועסט קען ער לכתחילה אויסשטעלט א טבע'דיגע וועלט ווי עס וואקסט עסן איבעראל בחינם אין אלע ערטער, וכדומה וכדומה, ווייניגער מחלות און קרענק, פיל בעסערע מאדלס.
נו, ווער האט אים געהייסן דוקא באשאפן זיין וועלט פון חומר?
איך הער אז ער זאגט אזוי, אבער וואס איז זיין פרוף דערצו? אז איך קען מיך עס אויס'משל'ען און פארשטעלן, פארוואס קען ער עס נישט טון?
זיי מסביר פארוואס
אומריכטיג. לויט די גישה פון יהדות איז ״וואס ער וויל״ איז אז מ׳זאל טוהן די מצות - דאס איז די ״אין״ און דאס איז ״אים דינען״ אפגעזעהן פון די סיבות דארונטער און וואס פונקטליך דער מענטש גלייבט (דער רמב״ם, וואס לויט אים איז דאך די טעאדיסי וואס מ׳איז דן דא, איז טאקע מאריך אין די ראציאנאלע סיבות צו האלטן די מצות וואס דארונטער מוז נישט דוקא ליגן ״ווייל אזוי האט ער געהייסן״). לויט נוצרות ביסטו אפשר גערעכט, אבער נישט דאס איז וואס מ׳דארף צו פארענטפערן ביים סדר.
חוץ מזה אז אָן די ״אז״ איז יא שייך די ״אין״ וכנ״ל, איז פון היסטאריע/די סיפורי התורה זעהט מען דאך אז די ״אז״ ברענגט אויסדרוקליך נישט די ״אין״; עכ״פ לאנג-טערמיניג זיכער נישט. בשעת׳ן זעהן די אלע נסים, די באווייזן פאר די ״אז״, זעהט מען כסדר ווי עם ישראל האט געזינדיגט אין ווידערגעשפעניגט קעגן אים; ממרים הייתם וגו׳. אין אנדערע ווערטער, מופתים האבן געברענגט ״אז״. זהו. צו די ״אין״ האט עס נישט קיין סאך מער אויפגעטוהן. די סיפורים אין תנ״ך זענען אסאך מער פיל מיט די עוונות פון אידן, הגם די ״אז״ איז געווען פאר זיי זייער קלאר, ווי איידער דאס אז זיי האבן אים געדינט און געטוהן די מצות. דאס זעלבע זעהט מען סתם אזוי פון היסטאריע, ווי בעפאר די סעקולארע עידזש, ווען די ״אז״ איז געווען אָנגענומען פאר מענטשן, איז די ״אין״ חלק ל״ד געווען בעסער ווי ס׳איז יעצט.
אט דאס טענה׳ט די טעאדיסי: ער קען עס נישט מאכן בעסער, בשעת׳ן דאס נאך אלס האלטן ״בדרך הטבע״/א וועלט פון חומר. דאס איז א לאגישע סתירה.
ס׳נישט ״ער קען נישט״. נאר דעמאלטס ווערט עס אויס ״וועלט פון חומר״. מיינענדיג, דעמאלטס קומט אויס אז ער האט נישט באשאפען א (נאטורליכער) וועלט פון חומר; א וועלט וואס ארבעט בדרך הטבע. און די טעאדיסי טענה׳ט אז א נאטורליכער וועלט פון חומר, אָן כסדר׳דיגע נסים און טוויִקן, איז על הכלל כולו (אויך) טוב, וממילא גייט א פּערפעקט בּיאינג דאס (אויך) אריינברענגן אין צו עקזיסטענץ.
דאס האבן טאקע געהאלטן די קאַלאַם מוטאַקלימון [איסלאמישע פילאזאפן] אז די אַרבּיטער דערפון איז תלוי אינעם זיך דאס אויס׳משל׳ן. דער רמב״ם טענה׳ט אבער אז מ׳זעהט דאך אז ביי פארקערט איז זיכער נישט אזוי: אז דאס וואס מ׳קען זיך נישט אויס׳משל׳ן קען אבער דאך זיין לאגיש מעגליך, ווי אין די משל מיט סארטן אינפיניטיס. וויאזוי ווייסט מען דאס, זייענדיג אז מ׳קען זיך דאס דאך נישט מצייר זיין? נאר דורך א פארמאלע מאטעמאטישע לאגישע אנאליז פון די טערמינען. דאס זעלבע איז אויף פארקערט, אז דאס וואס מ׳קען זיך אויס׳משל׳ן קען אבער פארט זיין לאגיש אומעגליך, ווען מ׳אנאליזירט דאס לויט די אנאליטישע הגדרות דערפון [ווי דאס אז ״חומר = עפעס וואס ארבעט דורך הוה והפסד״]. מ׳קען דאס אביסל זעהן פון די לאגישע אומעגליכקייט פון האבן ״א פארהייראטער בחור״. מיינענדיג, די לאגישע אומעגליכקייט דערפון איז ל״ד תלוי אין וואס מ׳קען זיך פארשטעלן, זייענדיג אז די צוויי, ״בחור״ און ״הייראט״, זענען מער איבער אבסטראקטע אנאליטישע מושגים און טערמינען פון די סטאטוס פון א זאך; ס׳איז נישט דו ״זעהסט״ יענעם ממש פארהייראט צי א בחור (אנדערש ווי ביי א סירקעל און סקווער, וועלכע זענען ממש סינטעטיש וואס מ׳זעהט בחוש ובדמיון).
ווייל לויט די טעאדיסי איז דאך דאס מציאות החומרי על הכלל כולו טוב. און אט דאס איז מסביר פארוואס עס איז ראציאנאל פאר׳ן (סתם) מענטש צו וועלן אָנגיין מיט׳ן לעבן.
אומריכטיג. דער עיקר וואס ער וויל איז דאך לעבדו בכל לבבכם, ואהבת, ויראת, בדחילו ורחימו, סתם קיום המצוות ווי א קלאץ כמצוות אנשים מלומדה איז דאך מיסינג די פוינט.
דו גייסט א גאנצע צייט צוריק צו דיין פרוף אז "אז" ברענגט נישט "אין" פון דעם אז מען זעט אין היסטאריע אז האט נישט "אלעמאל" געברענגט די "אין", און איך האב נישט געזאגט אנדערש. אפילו נאך די "אין" קען נאך זיין נסיונות און אנדערע סיבות אז די "אז" זאל נישט זיין צו די העכסטע שטאפל. אבער דאס נעמט נישט אוועק פון די ארגינעלע פשוט'ע לאגיק אז "אז" ברענגט על פי רוב "אין".
האסט זיך פארהוילן פון די פאר משלים וואס איך האב געברענגט אז עס איז יא דא א קאנעקשאן, און דאס איז נאר אפאר משלים פון אסאך. קודם האט אברהם איינגעזען די יש מנהיג לבירה, די "אז" שפעטער איז געווען די "אין" פון עקב אשר וג' וכן יש הרבה והמפורסם אין צריך ראיה, ואת"ל סברא הוא.
עס סאונדט שוין מער ווי א טענה פון אטאריטעט. ווער איז די טעאדיסי (וואטעווער דאס מיינט) צו זאגן זאכן אן געבן א הסבר?
איגעין, דו ענטפערסט מיר נישט ווער האט אים געשטופט צו באשאפן די סארט וועלט פון חומר וואס ער קען נישט באשאפן אנדערש. באשאף מתחילה א בעסער סארט פראדוקט! און מען האלט נאך פארן הסבר פארוואס סאיז בכלל א לאגישע סתירה, אבער ווער האט דיר געבעטן נישט טוויקן? טוויק יא.
האסט טאקע געברענגט פרוף אז אויב קען מען זיך עפעס נישט אויס'משל'ען מיינט נישט אז עס קען נישט זיין, וואס דאס קען איך אגב פארשטיין. דאס אז אונז קענען עס נישט משיג זיין, מיינט נישט אז עס קען נישט זיין, אבער דאס ווייזט נישט אויף פארקערט. פארקערט איז שווער צו פארשטיין. אויב קען איך עס אויס'משל'ען, אנכאפן, וויזשעלייזן, אויספארעמען, פארשרייבן, און אויסמאלן, דאן דארף עס נישט זיין שווער פאר א כל יכול צו פארווירקליכן.
ווייטער מיט די טעאדיסי. טשעלעדזש, זיי מסביר זאכן אין דיין נעקסטע תגובה אן נוצן די ווארט.
לעבן וויל יעדער, ס'איז אין די טבע, נישט דאס איז די שאלה. די שאלה איז צו ס'איז ראציאנאל צו ווייטער "לעבן". אויב ענדיגט זיך עס און פארטיג, נישטא מער קיין צער, דאן פארוואס נישט?
אזוי טענה׳ן טאקע די קריסטן (פּאָל שרייבט דערפון אין ברית החדשה, טאקע אין זיין פּאלעמיק קעגן די פרושים וכו׳ - קוק אין געלעישאנס ג:יב און אינעם גאנצן פרק דארט). אבער די גישה פון יהדות (הרבנית) איז נישט אזוי. ווי דער רמב״ם איז מסביר (הל׳ יסודי התורה פ״ג ה״א ופ״ד הי״ב) איז די ״אהבה״ מער א סטענס כלפי די בריאה ווי איידער צו אַן אגענט, און דאס זעלבע מיט ״יראה״ וועלכעס איז ״awe״. און ״בכל לבבכם״ מיינט ״סינסעריטי און גענצליכע איבערגעגעבענקייט״ לגבי מקיים זיין די געבאטן מיט אַן אמת (ועיין בברכות ריש פ״ט). און ווי די וועליוּעטיוו סטעיטמענט פון חז״ל בהפתיחתא באיכ״ר (ב) הלוואי אותי עזבו ותורתי שמרו וכו׳ (פון דעם זעהט מען אז די גישה פון יהדות איז אז, איף עניטינג, די ״אין״ ברענגט די ״אז״, וויאזוי אימער מ׳טייטשט אפ די ״אז״, ווי איידער פארקערט אז די ״אז״ ברענגט די ״אין״).
איך גיי א גאנצע צייט צוריק צו זאגן אז היסטאריע ווייזט אז ״אז״ ברענגט נישט די ״אין״ רעלאטיוו צו היינט. מיינענדיג, אפילו פון א טעאיסטישן מבט איז שטארק יתכן לומר אז ג-ט איז ״נישט מער צופרידן״ [פון די ״אין״] פון די וועלט אמאל, ווען די ״אז״ איז געווען שטערקער וואס דארף דאך כדבריך צוברענגן צום ״אין״, ווי היינט. אויב אזוי איז דאך דאס צייגן מער ״אז״ כדי צו ברענגן די ״אין״ כמו א פעילד עקספּערימענט. עס איז ווי דעמאלטס האט מען אויך גע׳טענה׳ט, ״גע׳מיך מער אז, וועל איך געבן מער אין״ (קוק לדוגמא אין ירמיה מד חי און אויך אפשר אין שופטים פרק ו). וא״כ אין לדבר סוף.
וועגן דעם האב איך געשריבן אז תנ״ך איז פיל מער מיט משלים וואו מ׳איז ״אט״ד״, רוב צי דאס גאנצע פאלק, ווי איידער די משלים וואס דו ברענגסט. (וואס פונקטליך איז היסטאריש אקוראט, און צי די תורה איז פשוט וואס די יאַוויסטס האבן געשריבן, איז נישט נוגע. מ׳רעדט דאך דא בתוך די נאראטיוו פון די תורה גופיה. דערפאר ברענגסטו אויך ראיות דערפון.) און דאס איז על אף דעם וואס ס׳איז קלאר געווען פאר זיי ג-ט׳ס עקזיסטענץ; מ׳רעדט דאך דא פון א וועלט פון נסים.
״טעאדיסי״ מיינט א תירוץ אויף די טענה פון שלעכטס. (ווער ס׳האט נאכגעקוקט די קשיא און געטוהן דערין, דארף דאס צו וויסן.)
ווייטער אין סירקעלס. איך זאג כסדר אז די תירוץ טענה׳ט אז אונזער וועלט פון חומר, מיט די רעות בתוכה אָן טוויִקן, איז על הכלל כולו טוב, און ״א בעסערע פראדוקט״ פון חומר קען נישט זיין. וממילא אפילו טאמער האט ער באשאפן אנדערע סארטן וועלטן/עולמות וועלכע זענען נישט פון חומר (וועלכע אונז קענען נישט געהעריג משיג זיין, זייענדיג אז אונז אליינס זענען יא דערפון), איז אויב באשאפט ער נישט א וועלט פון חומר, דאן פעהלט פון די סעט פון עקזיסטירענדע זאכן/וועלטן ״א וועלט פון חומר״. און א פּערפעקט בּיאינג ברענגט אריין אין צו עקזיסטענץ וואס ער קען, ווילאנג ס׳איז על הכלל כולו טוב.
צו ברענגן ממש א ראיה אויף פארקערט, אז וואס מ׳קען זיך אויס׳משל׳ן קען נאך אלס זיין לאגיש אומעגליך, איז למעשה אויפווייזן א נעגאטיוו, און איז שווערער ווי ברענגן א ראיה אז עפעס וואס מ׳קען זיך נישט אויס׳משל׳ן קען פארט יא זיין מעגליך, וואס איז פשוט אויפווייזן עפ״י א פארמאלע פּרוּף אז עפעס למעשה עקזיסטירט אין פאקט. אבער א פּרוּף אויפ׳ן צווייטע סארט טוהט פארט צייגן אין די דירעקציע אז ״זיך אויס׳משל׳ן״ איז נישט די אַרבּיטער אין דעם. ווי אויך ברענגט די געדאנק פון די לאגישע סתירה פון ״א פארהייראטע בחור״ אז עס איז די לאגישע אנאליסיס פון די דעפיניציעס פון די מושגים דערין וועלכע מאכן דאס לאגיש אומעגליך, ווי איידער זיך וועגן מ׳איז זיך נישט ממש מצייר עפעס; ס׳איז שווערער צו זאגן ״מצייר זיין״ אויף ״הייראט/בחור״ ווי איידער אז עס איז אַן אנאליז איבער וואס די הגדרות דערפון זענען.
די שאלה איז צי דאס עקזיסטענץ פון א וועלט פון חומר, וויאזוי זי איז לפנינו, איז בעסער ווי דאס אז ס׳זאל נישט זיין? די תירוץ אויף די פראבלעם פון שלעכטס טענה׳ט אז יא. לשבר את האוזן לגבי עקסטינקשאן קען מען עס פארמיולירן אזוי: אויב/ווען די מין האנושי גייט עקסטינקט, האט זיך עס דאך געלוינט אז זיי האבן עקזיסטירט בכלל.
די דיון איז נישט צי ס׳איז ראציאנאל צו נישט וועלן לעבן (עס איז שייך צו ראציאנאלערהייט אפזאגן/אויפגעבן א גוטס, טאמער רעדט דאס נישט צו אים און ער באגנוגענד זיך אָן דעם, ובפרט טאמער איז פונקט די גוטס פאר אים פערזענליך א שלעכטס). די שאלה איז צי על הכלל כולו איז ראציאנאל צו יא וועלן בלייבן לעבן? אויב איז די תירוץ אז יא, דאן קען מען דאס נוצן אלס א ראיה אז אונזער וועלט, אין וועלכעס אט די ראציאנאלע בריה געפונט זיך און וויל פארבלייבן אין איר וויאזוי זי איז, איז על הכלל כולו טוב.
ביסט ראונג, קיינער שרייבט נישט אז מצות אליין איז געניג, אפשר אן עיקר, אבער די חובת הלבבות איז כולי עלמא מודה איז א שטארקע וויכטיגע חלק. ואהבת שטייט אויף גאט, נישט אויף די בריאה, ויראת מאלוקיך, פון גאט, וואס איז נישט שייך אן קיין "אז" און "אין"
איגען, נישט ריכטיג. האסט נישט געברענגט קיין איין ראיה אז די "אין" איז די זעלבע היינט ווי אמאל. בכלל איז ברעמגען היסטארישע ראיות נישט אין פלאץ געהעריג ווייל עס האט אנדערע פאקטארן. אמאל איז געווען מער נסיונות, איז די "אין" געווען שווערער ווי היינט.
אקעי, זעט אויס ווי אדער האסטו מיך נישט פארשטאנען, אדער האב איך דיר נישט פארשטאנען, הגם איך האב יא ארויפגערענגט די חלק פון טבע אן קיין מעטער אין מיין פריערדיגע תגובה און האסט זיך קאנוויניענטלי נישט באצויגן דערצו.
בקיצור, נישטא קיין ראיה לכאן אדער לכאן, והסבה הישרה נותנת אז אויב קען מען עפעס מאלן, קען עס גאט מאכן.
ניין, איך גיי דיר בעטן מסביר צו זיין די חלק וואס איז נוגע צום עצם שאלה וואס דו פארהוילסט זיך אנצורירן. והוא, הוה והפסיד מיינט נישט אז די מאדעל מתחילה מוז האבן אזויפיל שלעכטס וויפיל עס האט היינט. די יעצטיגע הוה והפסיד מאדעל איז גאר א שלעכטע. מעק אויס האלב מחלות און נאטירליכע דיזעסטערס און האסט נאך אלץ א שיינע וועלט פון הוה והפסיד. מאך רעדי עסן וואקסן אויף אלע ביימער מיט קלינע וואסער איבעראל און האסט נאך אלץ וועלט פון הוה והפסיד.
סטראנגלי דיסעגרי. וואס האט א ספישי היינט פון די פאקט אז ער האט אמאל עגזעסטירט? א וועיסט אוו טיים פאר יעדעם, חוץ אביסל פאן פאר ווער עס האט מיטגעהאלטן די שוי מבחוץ. צער איז עפעס וואס טוט פאקטיש שטעכן און עס פייניגט, ווידערום נישט עגזעסטירן און אלס א תוצאה נישט האבן קיין גוטס איז נישט שלעכט, ס'איז גארנישט. וואס וואלט א מענטש ענדערש געוואלט, האבן א 11 קינדער און דאן שטארבט איינער. אדער מתחילה האבן נאך 10 קינדער? די פיין פון פארלירן א קינד לוינט זיך נישט, אפילו פאר די גוטע פילינג פון געבוירן א קינד, שוין ענדערש גארנישט ווי יא צער און עונג. אויב איז שייך א לעבן פון כולו עונג איז איין זאך, אבער ס'דאך נישטא אזאנס, איז איינמאל ס'דא צער אינוואלווד וואס טוט פאקטיש וויי, לוינט זיך שוין נישט די גאנצע זאך מעיקרא, ווער האט דיר געבעטן, באשאף נישט, לאז געמאכט, בפרט אז די פיין איז אומבאשרייבליך פאר אזוי פיל.
נאכן מסביר זיין די אויברשטע, פארשטייט מען שוין בעסער די שאלה דא. אויב איז לעבן פארמישט מיט צער, איז פארוואס לוינט זיך צו געבוירן ווערן? פאר די עונג? אבער למעשה איז דא צער וואס טוט וויי אויך, און בעסער נישט צו עגזעסטירן בכלל און פארטיג, נישטא גארנישט, נישטא קיין מוח וואס קען אנעלעזירן אדער בכלל וויסן יא צער נישט צער, יא עונג נישט עונג, פינקט ווי איידערן געבוירן ווערן. וואס איז שלעכט געווען פאר א מענטש איידערן געבוירן ווערן? גארנישט, טאקע אויך גארנישט גוט געווען, אבער אויך נישט שלעכט. וועמען שטערט גארנישט? וואס איז ראונג דערמיט? פינקט ווי עס פעלט נישט אויס נאך אינפיניט וועלטן און קאפיעס פון מיר (באלד גייסטו נאך זאגן אז סאיז יא דא...) פעלט נישט אויס די ערשטע קאפי אויך נישט. און דאס איז די עצם שאלה דא, אויב איז דא עני צער אינוואלווד אין לייף דאן פארוואס איז נישט ראציאנאל צו באגיין זעלבסטמארד? ענדיג עס און פארטיג. פינקט ווי איידערן געבווירן ווערן. און דאס מיינען לדעתי חז"ל מיט נוח לו לאדם שלא נברא.
מהאלט נאכנישט דארטן...
