בחירה – אן אילוזיע אדער א כח טבעי?

[מרחשון]

סאו דו קענסט מחליט זיין אויף דאס וואס דו פארשטייסט אז עס איז נישט אמת אז עס יא אמת?

Click to shrink...

וואס מיינסטו מיט דעם ווארט 'פארשטייסט'?

 

[אפענער]

וואס מיינסטו מיט דעם ווארט 'פארשטייסט'?

Click to shrink...

די זעלבע וואס דו מיינסט דערמיט

 

[מרחשון]

אבער דו האסט נישט קיין וועג צו וויסן צי דיין קריטיקעל בליק איז דער אמת'ער.

Click to shrink...

מיט אט דעם פראבלעם פארשטיי איך אסאך בעסער מיכאל אברהם'ס נקודה וואס אלפא האלט אין איין ברענגען, און איך האב עס ערווענט אין מיין ארטיקל איבער דער פרינציפ פון גענוגנדע סיבה.

ער ברענגט ארויס אז עס איז א סתירה צו גיין קעגן אינטואיציע אויפ'ן באזיס פון לאגיק, וויבאלד לאגיק זעלבסט בויעט זיך אויף אינטואיציע.

מיר איז אלעמאל שווער געווען הלמאי ער זאגט אז לאגיק בויעט זיך אויף אינטואיציע. לאגיק איז דאך אן ענטיטי פאר זיך, שטארק ווי אייזן!

נאר יעצט, היות מיר האבן זיך אנגעשטויסן אין דעם פראבלעם פון וויאזוי מיר קענען געטרויען לאגיק, אויב עס איז דעטערמענט צו גיין בלויז איין וועג, און מיר זענען סטאק צו סיי וועלכע מסקנא עס ברענגט, אן קיין מעגליכקייט ארויסצוגיין אינדרויסן דערפון און אים פארהערן צי ער רעדט טאקע צום זאך, איז שוין זייער פארשטענדליך.

די איינציגסטע בארעכטיגונג וואס מיר האבן, אנצונעמען אז וואס לאגיק זאגט איז טאקע אמת, איז בלויז אינטואיציע. נישטא עפעס אנדערש אין אונז וואס קען דאס קלארשטעלן. אלזא, אויב גלייבסטו נישט אין אינטיאציע, וויאזוי קענסטו גלייבן אין לאגיק?

איך האף אז איך בין גענוג קלאר.

 

[מרחשון]

מיט אט דעם פראבלעם פארשטיי איך אסאך בעסער מיכאל אברהם'ס נקודה וואס אלפא האלט אין איין ברענגען, און איך האב עס ערווענט אין מיין ארטיקל איבער דער פרינציפ פון גענוגנדע סיבה.

ער ברענגט ארויס אז עס איז א סתירה צו גיין קעגן אינטואיציע אויפ'ן באזיס פון לאגיק, וויבאלד לאגיק זעלבסט בויעט זיך אויף אינטואיציע.

מיר איז אלעמאל שווער געווען הלמאי ער זאגט אז לאגיק בויעט זיך אויף אינטואיציע. לאגיק איז דאך אן ענטיטי פאר זיך, שטארק ווי אייזן!

נאר יעצט, היות מיר האבן זיך אנגעשטויסן אין דעם פראבלעם פון וויאזוי מיר קענען געטרויען לאגיק, אויב עס איז דעטערמענט צו גיין בלויז איין וועג, און מיר זענען סטאק צו סיי וועלכע מסקנא עס ברענגט, אן קיין מעגליכקייט ארויסצוגיין אינדרויסן דערפון און אים פארהערן צי ער רעדט טאקע צום זאך, איז שוין זייער פארשטענדליך.

די איינציגסטע בארעכטיגונג וואס מיר האבן, אנצונעמען אז וואס לאגיק זאגט איז טאקע אמת, איז בלויז אינטואיציע. נישטא עפעס אנדערש אין אונז וואס קען דאס קלארשטעלן. אלזא, אויב גלייבסטו נישט אין אינטיאציע, וויאזוי קענסטו גלייבן אין לאגיק?

איך האף אז איך בין גענוג קלאר.

Click to shrink...

כ'האב יעצט געטראפן דעם דאזיגן מאמר וואו ער איז מאריך כדרכו, טאקע אויף דעם נקודה, אין צוזאמענהאנג מיט דעטערמעניזם.
ברוך שכוונתי...
על בחירה ושיקול דעת (טור 175) - הרב מיכאל אברהם

 

[דעבאטירער]

סתם אן אויסשפיי פון מחשבות. נישט קיין חידושים...


איינס פון די וועגן מסכם צו זיין דער דעטערמעניזם ווס בחירה פראגע, איז: זענען מיינע מחשבות עפעס וואס איך פאבריציר און באשאף בשעת מיינע געדאנקען לויפן, אדער בין איך אן איינפאכע פאסיווע מקבל, וואס איז בלויז באוואוסטזיניג צום פלוס פון מחשבות, אבער איך פארמאג נישט באמת קיין כוח דערויף אין וועלכע ריכטונג עס זאל לויפן?

די ערשטע שטערונג וואס מיר דארפן אוועקנעמען פון וועג איידער מיר גייען צו צום עצם שאלה, איז דער פאקט אז פאר אונז שפירט זיך ווי מיר זענען בעל הבית, און מיר זענען די וועלכע שאפן די מחשבות. אלזא, פארלאנגט זיך קודם צו פארענטפערן די צד וואס שלאגט פאר אז מיר זענען בלויז פאסיווע מקבלים, און ערשט נאך וואס מיר וועלן סוקסעספול אויפקומען מיט א פאסיגע תירוץ וויאזוי אונז דאכט זיך אז מיר זענען אייגנטליך פרייע טראכטער כאטש וואס מיר זענען נישט, וועלן מיר קענען אפוועגן ביידע צדדים מיט א ליידיגע וואגשאל.

איינע פון די וועגן וויאזוי מען קען פארענטפערן דעם פאקט אז מיר שפירן בחירה מיט'ן פראפאזיציע אז מיר פארמאגן דאס נישט, איז צו זאגן אז דאס מענטשליכע באוואוסטזיין איז נישט דער דרייווער פון דער קאר, נאר ענדערש א קאמענטירער.

אזויווי א ספארטס-קאמענטירער וואס שילדערט די שפיל בשעת עס פאסירט מיט אזא ענטוזיאזם כאילו ער מאכט עס פאסירן, אזוי אויך ארבעט דער מוח:

דער אונטערבאוואוסטזיין (ביאלאגישע כוחות, עלעקטראנישע אימפולסן, אלגאריטמען) פראדוצירט די מחשבה. א ברוכטייל פון א סעקונדע שפעטער, דערגרייכט די מחשבה דעם באוואוסטזיין. דער מוח, וועלכער האט פיינט כאאס און זוכט סדר, קלעבט ארויף א לעיבל אויף די מחשבה: "איך האב דאס יעצט געטראכט."

און די אילוזיע פון בחירה קומט פון דעם וואס מיר אידענטיפיצירן זיך מיט'ן ענד-פראצעס (די באוואוסטזיניגע מחשבה) אנשטאט מיט די פאבריק (די פראצעסן וואס האבן עס באשאפן).

א צווייטע וועג וועט זיין, צוצוגלייכן דעם מענטש צו א קאמפיוטער סימיולעישן. אויב א קאמפיוטער כאראקטער וואלט געהאט באוואוסטזיין, וואלט ער געפילט אז ער באשליסט צו גיין לינקס אדער רעכטס. פארוואס? ווייל די שורות קאוד וואס הייסן אים גיין לינקס זענען טייל פון זיין וועזן. ער פילט נישט קיין דרויסנדיגע צוואנג, ווייל די צוואנג קומט פון אינעווייניג. דאס באדייט אז מיר פילן זיך פריי ווייל מיר טוען דאס וואס אונזערע מחשבות הייסן אונז, אבער מיר פארגעסן אז מיר האבן נישט אליין אויסגעקליבן אונזערע מחשבות.

 

[פרישע יונגערמאן]

איך האב נאכנישט געהעריג אדורכגעליינט וואס די ציבור שרייבט אבער דאך וועל שרייבן בבחינת נעשה א מיש-מאש

איך פארשטיי נישט וויאזוי די ענין פון בחירה וועט טרעפן זיין פלאץ אין א לאגישע-געפילישע בעל חי אפי' פאר די לעצטע רגע, אויב איז דא א סיבה פארוואס ער האט געטון דאס וואס ער האט למעשה געטון איבער אנדערע מעגליכע אפציעס דאן האט ער דאך געהאט די סיבה איז דאך עס נישט געווען קיין בחירה חפשית, ווייל וואס האט געברענגט אז די סיבה זאל גובר זיין איבער די אנדערע אויב איז געווען א סיבה דערצו מאך נאכאמאל דער חשבון פאר יענעם סיבה און
אויב האט נישט געהאט אן סיבה דעמאלט איז עס זיכער נישט קיין בחירה ווייל וואספארא סארט בחירה איז דאס צו בוחר זיין אן קיין סיבה פשוט פון בלינדקייט

 

[שושני]

איך האב נאכנישט געהעריג אדורכגעליינט וואס די ציבור שרייבט אבער דאך וועל שרייבן בבחינת נעשה א מיש-מאש

איך פארשטיי נישט וויאזוי די ענין פון בחירה וועט טרעפן זיין פלאץ אין א לאגישע-געפילישע בעל חי אפי' פאר די לעצטע רגע, אויב איז דא א סיבה פארוואס ער האט געטון דאס וואס ער האט למעשה געטון איבער אנדערע מעגליכע אפציעס דאן האט ער דאך געהאט די סיבה איז דאך עס נישט געווען קיין בחירה חפשית, ווייל וואס האט געברענגט אז די סיבה זאל גובר זיין איבער די אנדערע אויב איז געווען א סיבה דערצו מאך נאכאמאל דער חשבון פאר יענעם סיבה און
אויב האט נישט געהאט אן סיבה דעמאלט איז עס זיכער נישט קיין בחירה ווייל וואספארא סארט בחירה איז דאס צו בוחר זיין אן קיין סיבה פשוט פון בלינדקייט

Click to shrink...

צום ערשט, יישר כח ר' 'יונגערמאן' פאר די 'פריש'קייט. שיינסט צו זיין א שטיקל בעל מחשבה.

דיין טענה הערט זיך זייער ענליך צום באקאנטן סלאגאן וואס מ'ברענגט פון שאופענהאוער אין זיין באקאנטע עסיי on the freedom of the will.

"א מענטש קען טוהן וואס ער וויל, אבער נישט ווילן וואס ער וויל".

 

[ריבי]

צום ערשט, יישר כח ר' 'יונגערמאן' פאר די 'פריש'קייט. שיינסט צו זיין א שטיקל בעל מחשבה.

דיין טענה הערט זיך זייער ענליך צום באקאנטן סלאגאן וואס מ'ברענגט פון שאופענהאוער אין זיין באקאנטע עסיי on the freedom of the will.

"א מענטש קען טוהן וואס ער וויל, אבער נישט ווילן וואס ער וויל".

Click to shrink...

ער זאגט דארט לפי קוצר הבנתי, אז מותר האדם מן הבהמה אין =ניין, נאכדעם ווי ער איז מבאר אז יעדע רצון און בחירה פון א מענטש קומט פון עפעס רעיון וואס ער האט אויפגעפיקט אז עס איז בענעפישעל צו טהוען, וואס מיט דעם איז ער גלייך צו א בהמה וואס טהוט אויך ריעקטען צו א מעטער וואס סטימיולעיט איהם צו עקטען,האט דער מענטש די עקסטרע באוואוסטזיין צו דעסיידען נישט צו ריעקטען ווייל ער נעמט אין באטראכט די קאונסעקווענצען,וואס מאכט איהם מחליט צוזיין/ נישט צו טהון אדער יא צו טהון.- , און ביי א רעליגיעז מענטש וועט ער אריינעמען אין די חשבון פון די איקוועישען די ציוויים און אובליגעישענס וואס די רעליגיע דיקטירט איהם,קומט אויס א די בחירה איז געבויעט אויף דעם אז קען בענדען זיין מעשה מיט די קאונסידערעישען פון די חיובי הדת
- מיט דעם איז ער מער פון א בהמה ווייל ער קען זאגען ניין - שטימט עס מיט די ווערטער ראה נתתי לפניך החיים והטוב - ובחרת בחיים

 

[דעבאטירער]

איך האב נאכנישט געהעריג אדורכגעליינט וואס די ציבור שרייבט אבער דאך וועל שרייבן בבחינת נעשה א מיש-מאש

איך פארשטיי נישט וויאזוי די ענין פון בחירה וועט טרעפן זיין פלאץ אין א לאגישע-געפילישע בעל חי אפי' פאר די לעצטע רגע, אויב איז דא א סיבה פארוואס ער האט געטון דאס וואס ער האט למעשה געטון איבער אנדערע מעגליכע אפציעס דאן האט ער דאך געהאט די סיבה איז דאך עס נישט געווען קיין בחירה חפשית, ווייל וואס האט געברענגט אז די סיבה זאל גובר זיין איבער די אנדערע אויב איז געווען א סיבה דערצו מאך נאכאמאל דער חשבון פאר יענעם סיבה און
אויב האט נישט געהאט אן סיבה דעמאלט איז עס זיכער נישט קיין בחירה ווייל וואספארא סארט בחירה איז דאס צו בוחר זיין אן קיין סיבה פשוט פון בלינדקייט

Click to shrink...

בחירה מיינט אז דא איז פארהאן עפעס וואס איז נישט קיין טייל פון דער קייט פון סיבות וואס נאטור שטעלט אהער.
בחירה אז אן אנהייב פון א נייע קייט.

 

[פרישע יונגערמאן]

אז קען בענדען זיין מעשה מיט די קאונסידערעישען פון די חיובי הדת

Click to shrink...

די טענה איז אז ער האט נישט די כח צו בייגן די בחירה צו איין זייט אדער די אנדערע, עס ווענדט זיך אין די אינפארמאציע וואס איז אים געווארן געפיטערט דורך אנדערע אדער דורך אינערליכע געפילן, ממילא האט נישט די כח צו בייגן ער וועט אלעמאל טון דאס וואס ער האלט לויט זיין אינפא אז עס קומט אים אויס די בעסטע.

 

[פרישע יונגערמאן]

בחירה מיינט אז דא איז פארהאן עפעס וואס איז נישט קיין טייל פון דער קייט פון סיבות וואס נאטור שטעלט אהער.
בחירה אז אן אנהייב פון א נייע קייט

Click to shrink...

אה יעצט כאפ איך אין קורצע ווערטער ווילסטו טוישן די טייטש פון די ווארט בחירה און אזוי זאגן אז אלעס שטימט.

איך האב נישט קיין פראבלעם דערמיט, אבער איך האב פארשטאנען אז ווען מען רעדט פון בחירה מיינט עס אז ער האט געהאט צוויי אפציעס, און ער האט געקענט טון ביידע און ער האט בוחר געווען אין איין איבער די צווייטע, אבער ער וואלט געקענט טון פארקערט פונקט אזוי (פארשטייט זיך אז קיינער האלט אים נישט אפ אבער מכח נאר קענען אן וואס ער וויל).
אין קורצע ווערטער זאגסטו אז בחירה מיינט נישט אז ער האט 'פרייע ווילן', עס מיינט פשוט די חלק וואס מענטשען האבן מער ווי אנדערע באשעפענישן וואס אונז קענען הנקרא קאנטשעסנעס,
און די לויפסט פאראלעל מיט דעטערמיניסם, און די עקזיסטענץ פון בחירה טוישט נישט גארנישט.

 

[ריבי]

נאך די אלע חקירות און דריידעלעך לאמיר עס ארויס זאגען ברחל בתך הקטנה,ווען איינער גייט נעבען א בתי זונות און דער יצר רעדט איהם צו לך והתעלס כי מחר נמות, טהוט ער מיט זיין רצון בוחר זיין, גיי איך אריין אדער סקיפ איך עס - דער מענטש האט די בחירה -

 

[פרישע יונגערמאן]

נאך די אלע חקירות און דריידעלעך לאמיר עס ארויס זאגען ברחל בתך הקטנה,ווען איינער גייט נעבען א בתי זונות און דער יצר רעדט איהם צו לך והתעלס כי מחר נמות, טהוט ער מיט זיין רצון בוחר זיין, גיי איך אריין אדער סקיפ איך עס - דער מענטש האט די בחירה -

Click to shrink...

שיין און קלאר מסביר געווען.

בדרך אגב די פאקט אז דו מיינסט אז דו האסט בחירה איז משפיע אויף דיר אין דיינע באשלוסן, קיין זיין אז ווילסטו מחזק זיין, ווער ווייסט?!

 

[ריבי]

שיין און קלאר מסביר געווען.

בדרך אגב די פאקט אז דו מיינסט אז דו האסט בחירה איז משפיע אויף דיר אין דיינע באשלוסן, קיין זיין אז ווילסטו מחזק זיין, ווער ווייסט?!

Click to shrink...

מען מיינט צוזאגען אז חקירה האט א טבע צו פארבלאנדזשענען די מחשבה,אז ער איז אזוי פארטוהן אינדעם וואלד פון פארשען און טראכטען,אז ער זעהט נישט די בוימער, נאך די אלע פארשונגען איז זיך גוט צודערמאנען, אז דאס איז אלעס לפילפולא בעלמא להגדיל תורה ולהאדירה ,-למעשה לעבט מען אויף דער וועלט מיט בחירה -געדענק, אויב איז נישט דא בחירה קען מען פארמאכען די דזשאוסטיס דעפארטמעמט .

 

[דעבאטירער]

אה יעצט כאפ איך אין קורצע ווערטער ווילסטו טוישן די טייטש פון די ווארט בחירה און אזוי זאגן אז אלעס שטימט.

איך האב נישט קיין פראבלעם דערמיט, אבער איך האב פארשטאנען אז ווען מען רעדט פון בחירה מיינט עס אז ער האט געהאט צוויי אפציעס, און ער האט געקענט טון ביידע און ער האט בוחר געווען אין איין איבער די צווייטע, אבער ער וואלט געקענט טון פארקערט פונקט אזוי (פארשטייט זיך אז קיינער האלט אים נישט אפ אבער מכח נאר קענען אן וואס ער וויל).
אין קורצע ווערטער זאגסטו אז בחירה מיינט נישט אז ער האט 'פרייע ווילן', עס מיינט פשוט די חלק וואס מענטשען האבן מער ווי אנדערע באשעפענישן וואס אונז קענען הנקרא קאנטשעסנעס,
און די לויפסט פאראלעל מיט דעטערמיניסם, און די עקזיסטענץ פון בחירה טוישט נישט גארנישט.

Click to shrink...

קוק אהער, איך גיי נישט דיפענדן דא בחירה, ווייל איך בין בכלל נישט איבערצייגט אז עס איז יא דא בחירה.
איך האב בלויז רעאגירט צו דיין כלומרש'טע טענה אז ממה נפשך קען נישט זיין קיין בחירה.

איך האלט אז עס קען יא זיין בחירה, מטעם וואס איך האב אויבן געשריבן, וואס דו האסט לכאורה נישט פארשטאנען… - נאר איך ווייס פשוט נישט צי עס איז טאקע דא.

קלאר?

 

[ריבי]

איך האב יעצט בוחר געוועהן צו שרייבען אין די קרעימעל
עס איז פיור בחירה

 

[אפענער]

קוק אהער, איך גיי נישט דיפענדן דא בחירה, ווייל איך בין בכלל נישט איבערצייגט אז עס איז יא דא בחירה.
איך האב בלויז רעאגירט צו דיין כלומרש'טע טענה אז ממה נפשך קען נישט זיין קיין בחירה.

איך האלט אז עס קען יא זיין בחירה, מטעם וואס איך האב אויבן געשריבן, וואס דו האסט לכאורה נישט פארשטאנען… - נאר איך ווייס פשוט נישט צי עס איז טאקע דא.

קלאר?

Click to shrink...

אבער דאס איז דאך רענדאם, ווייל אויב האט עס א סיבה איז עס יא א טייל פון דער קייט פון סיבות וואס נאטור שטעלט אהער.

 

[פרישע יונגערמאן]

איך האב יעצט בוחר געוועהן צו שרייבען אין די קרעימעל
עס איז פיור בחירה

Click to shrink...

האסטו דען בוחר געווען?

 

[פרישע יונגערמאן]

אויב איז נישט דא בחירה קען מען פארמאכען די דזשאוסטיס דעפארטמעמט

Click to shrink...

די יוסטיץ אפטיילונג איז דא צוצושטעלן סיבות פארוואס דו זאלסט נישט שטערן יענעמ'ס לעבן און טון זאכן וואס ווערן אנגערופן נישט גערעכט
דהיינו ווען וועסט זיין הונגעריק און דיין נישט בחירה וועט וועלן אריינגיין אין געשעפט און נעמען אן באצאלן וועט ער עס נישט טון ווייל ער וועט טראכטן אז ער וויל נישט זיצן אין תפיסה

 

[דעבאטירער]

אבער דאס איז דאך רענדאם, ווייל אויב האט עס א סיבה איז עס יא א טייל פון דער קייט פון סיבות וואס נאטור שטעלט אהער.

Click to shrink...

False dichotomy.
נישט אלעס וואס האט נישט קיין סיבה איז רענדאם.
אלעס וואס איז רענדאם, האט נישט קיין סיבה. נישט פארקערט.